Kult Najświętszego Serca Jezusa rozwinął się w Polsce szerzej i głębiej w wieku XVII, szczególnie dzięki jezuickim teologom i kaznodziejom, którzy czuli się duchowymi spadkobiercami św. Klaudiusza de la Colombière SJ, apostoła kultu Serca Jezusowego.

Do takich należą: o. Kazimierz W. Kojałowski, o. Stanisław Skibicki SJ, a przede wszystkim o. Kaspar Drużbicki SJ. Ojcu Stanisławowi Skibickiemu zawdzięczamy pierwsze pieśni o Najświętszym Sercu Jezusa, zawarte w jego rozważaniach pasyjnych pt. „Snopek mirry” z 1685 roku, włączone do późniejszych śpiewników.

W połowie XIX wieku „Książka do nabożeństwa dla wszystkich katolików”, wydana z polecenia bpa Dunina, nie ma jeszcze żadnej pieśni o Najświętszym Sercu Jezusa, ale już duży śpiewnik ks. Michała Marcina Mioduszewskiego pt. „Śpiewnik kościelny, czyli pieśni nabożne z melodyjami w Kościele Katolickim używane, a dla wygody kościołów parafialnych (…) zebrane” (Kraków 1838), zawiera dwie pieśni włączone do śpiewów na Boże Ciało. Są to: „Pieśń XVII” (z dopiskiem: O Sercu Pana Jezusa): Bądź pozdrowione, Serce mego Pana (s. 174) oraz „Pieśń XVIII” (także z dopiskiem: O Sercu Pana Jezusa): „Witaj, Krynico” (s. 175).

Większy wybór znajduje się w śpiewniku pt. „Pieśni do Najświętszego Serca Pana Jezusa”. Pierwsze jego wydania ukazały się w latach 70. XVIII wieku, a do roku 1928 było ich 14. Śpiewnik ten powstał z inicjatywy o. Michała Mycielskiego SJ (1826-1906), który był organizatorem i dyrektorem Apostolstwa Serca Jezusowego (zwanego później Apostolstwem Modlitwy), założonego w 1871 roku w Krakowie. O stronę muzyczną śpiewnika zadbał o. Józef Urbanek SJ (1851-1932). Najpierw były wydawane same teksty, następnie dodano melodie. Na przykład wydanie trzecie z roku 1902 zawiera 37 pieśni zharmonizowanych na cztery głosy, wydanie czwarte zaś już 45 pieśni, prócz tego litanie, godzinki i kilka śpiewów łacińskich.

Wiele z tych śpiewów wyszło z użycia lub zyskało inne melodie. Dla kilku z nich redaktorzy przewidzieli melodie znane już z innych pieśni. Sprawą interesującą jest to, dlaczego niektóre z proponowanych pieśni się nie przyjęły. Przyczyną może być zbyt wyszukany tekst lub zbyt trudna melodia. Na przykład w pieśni „Boży Synie, światła zdroju” razić mogły wyrażenia: Twojej miłości postrzały poraniły twoje łono; w pieśni „Ktokolwiek szuka pociechy” wyrażenie: Kiedy go trapią czy grzechy, czy ich towarzyszki kary. Pieśń o. Stanisława Skibickiego „Ginął człowiek zaprzedany” ma 23 zwrotki, pieśń „Jezus mój ukrzyżowany” ma 16 zwrotek, zaś „Kiedy między niezmiernymi” – 24, z nich wypadałoby wybrać tylko niektóre.

Są teksty, które brzmią zbyt górnolotnie, np. w pieśni „Mój Jezu ukochany”: Najmilszy Oblubieńcze…, wijmy lilie do wieńca, w pieśni „Niech wszystkie serca na ziemi”: splotą się w jeden zwój… Tyś źródłem cnót świętych zapałów skrą; w hymnie „Otóż co czyni zuchwała i sroga”: win i zbrodni zgraja… zbraczając rozkraja. Podobnie wypada ocenić tekst hymnu „Przebóg, wszak nasze zbrodnie”, gdzie spotykamy takie wyrażenia, jak: Powrót do zbrodni, czy to nie szkarada? Piękny tekst o. Tadeusza Karyłowskiego SJ: „Pan, co maluczkim głosi swe wezwanie” nadaje się do recytacji, jako pieśń byłby zbyt rozwlekły.

Do bardziej znanych śpiewników wchodziło zwykle od kilku do kilkunastu pieśni o Sercu Pana Jezusa. „Śpiewniczek zawierający pieśni kościelne z melodiami dla użytku młodzieży szkolnej”, zebrane przez ks. Jana Siedleckiego CM (Kraków 1878), zawierał tylko 3 takie pieśni: „Nazareński śliczny kwiecie”, „Witaj, krynico”, „Z tej biednej ziemi”. Ale już „Śpiewnik kościelny” ks. Franciszka Walczyńskiegi (Tarnów 1910) miał 12 pieśni; „Śpiewnik kościelny” o. Aleksandra Piątkiewicza SJ (Tarnów 1912) miał 12 pieśni w harmonizacji na 4 głosy. „Śpiewnik kościelny katolicki” Tomasza Flaszy, cz. II (Kraków 1930) miał 22 pieśni; jubileuszowe wydanie śpiewnika J. Siedleckiego z roku 1928 zawierało 20 pieśni o Sercu Jezusa; współczesny „Śpiewnik liturgiczny” (Lublin 1991) ma 13 pieśni.

Powoli ustala się kanon tych pieśni, współcześnie prawie nie poszerzany. Obejmuje on pieśni zwarte, o względnie prostej melodii i nieskomplikowanym rytmie.

Popularne stało się wezwanie: „Najświętsze Serce Boże, poświęcamy Ci”. Śpiewnik „Śpiewam i gram Bogu”, zeszyt 2 (Kraków 1989) zawiera kilka nowych propozycji, m.in.: „Miłość nieskończona”, „O Serce Boże pełne łask”, „O Serce Jezusa na krzyżu”, „Otwarte Serce Zbawiciela”, „Serce Jezusa miłością płomienne”, „Serce Jezusowe, źródło miłosierdzia”. Szkoda, że te książeczki do nabożeństwa ze względów praktycznych dla użytku liturgicznego zamieszczają tylko po kilka zwrotek z dłuższych nieraz pieśni.

Wspomniano na początku, że dużą role w szerzeniu nabożeństwa do Najświętszego Serca Jezusowego odegrali jezuici. Oni też najczęściej są autorami pieśni o Sercu Jezusa. Najbardziej udane pochodzą od o. Michała Mycielskiego i o. Józefa Urbanka: „Jezu, miłości twej”, „Kochajmy Pana”, „Z tej biednej ziemi” (mel. o. L. Lambillot, jezuita francuski). Ojciec Karol Antoniewicz SJ był autorem słów pieśni „Nazareński śliczny kwiecie” oraz „Nie opuszczaj nas”. Autorem tłumaczenia tekstu pieśni „Niech dziś z naszych serc i dusz” jest o. Władysław Wojtoń SJ (1869-1901). Oryginał pieśni, która ukazała się w Brixen w roku 1913, nosi tytuł: „Tiroler Herz-Jesu Bundeslied”; tekst niemiecki ułożył J. Seeber, melodię napisał I. Mitterer. Słowa hymnu Apostolstwa Modlitwy „Serce cierniową strojne koroną” napisał. Jan Dorda SJ, melodię ułożył Michał Woźny.

Zdarzają się też wśród autorów nie jezuici. Na przykład tekst jednej z najbardziej znanych pieśni: „Pobłogosław, Jezu drogi” napisała s. A. Bronikowska, urszulanka; melodię do wezwania „Najświętsze Serce Boże” ułożył S. Staworzyński.

Warto zwrócić uwagę na warianty tekstów spotykane w różnych śpiewnikach i modlitewnikach. Do najczęściej spotykanych należą próby zmodyfikowania tekstu pieśni „Serce Twe, Jezu”. W niektórych śpiewnikach mamy słowa: miłością goreje… w ogniu miłości topnieje, w innych: miłością płonie, w ogniu miłości tonie; ta druga wersja jest bardziej zgodna z innymi zwrotkami. Jeszcze większa różnorodność panuje, gdy idzie o wiersze: A nasze serca zimne jak lód i próżny dla nich Twej męki trud. Słyszy się niekiedy wariant: A nasze serca, choć słabe są, przecież, o Jezu, kochać Cię chcą. W wielu zaś śpiewnikach, np. w „Abba – Ojcze” ks. Hieronima Chamskiego (Płock 1996), w „Śpiewniku archidiecezji katowickiej” (Katowice 2000) występuje wyrażenie: Czyż próżny dla nich Twej męki trud? Obie te wersje nie są szczęśliwe. Pierwsza jest niespójna z logiką całej pieśni. Pieśń ta jest mianowicie zbudowana z kontrastów. Z jednej strony przedstawia cierpienie Chrystusa podjęte z miłości do nas, z drugiej – ludzką obojętność i pogoń za przyjemnościami. W tej sytuacji pieśń wzywa do nawrócenia i odpowiadania miłością na miłość: Kiedyż Twa miłość rozpali nas? Pytanie: Czyż próżny dla nich Twej męki trud? sugeruje, że poprawiaczy razi wyrażenie oryginalne: i próżny dla nich Twej męki trud. Prawdopodobnie rozumieją oni to wyrażenie zbyt absolutnie, jakoby męka Pana Jezusa była nieużyteczna. Tymczasem prawda jest taka, że grzesznik zatwardziały sam sobie odcina dostęp do owoców odkupienia. Już św. Augustyn powiedział, że Bóg stworzył nas bez nas, ale nie może nas odkupić bez nas. Czyli potrzebna jest z naszej strony współpraca z łaską Bożą, abyśmy to samo czuli, co czuł Jezus Chrystus (Flp 2,5). Sens owego wyrażenia w pieśni jest więc taki, że Bóg uczynił wszystko ze swej strony dla naszego zbawienia, ale my stawiamy tamę Bożemu miłosierdziu, trwając w grzechu i obojętności. Serca nasze są nieczułe, zimne jak lód. Wersja: Czyż próżny dla nich… także nie jest zbyt logiczna, ponieważ odpowiedzią na to retoryczne pytanie byłoby zdanie: trud męki Twej nie jest dla nich próżny. Po co w takim razie prośba: Kiedyż Twa miłość rozpali nas?

Sytuacja wprost groteskowa nastąpiła, gdy w czasach komunistycznych cenzura zaingerowała w tekst pieśni „Serce Zbawiciela Bożej pełne chwały”, autorstwa ks. Wł. Piątkiewicza SJ. Cenzor zakwestionował część drugiej zwrotki, która w oryginale brzmiała: Serce Zbawiciela, ludzkich serc kochanie, spraw, niech Twą miłością ziemia zmartwychwstanie. Niech pokruszy grzeszne pęta i niech będzie czysta, święta. Zdaniem cenzora ziemia nie może zmartwychwstać, ponieważ w PRL ziemia nie jest martwa i cieszy się życiem. Zaproponował więc zmianę tekstu: Spraw Twoją miłością, niech zło nie powstanie, niech pokruszy grzeszne pęta i niech będzie czysta, święta. Taki właśnie tekst mamy np. w „Śpiewniku kościelnym” J. Siedleckiego, wyd. XXXVII pod red. ks. Karola Mrowca CM i w wielu innych śpiewnikach i książeczkach. Z tej poprawki wyszedł bezsens: zło, które nie powstanie, ma pokruszyć grzeszne pęta, a następnie zmienić płeć i jako postać żeńska ma stać się czysta, święta! Na szczęście w nowszych śpiewnikach przywrócono właściwą wersję oryginalną.

Przypatrzmy się jeszcze stylistyce tekstów pieśni o Sercu Jezusa. Wiele z nich to apostrofy do samego Jezusa lub do Jego Serca. Niektóre mają charakter narracyjny, czasem przechodzący w modlitwę. Wezwania kierują się bądź do Jezusa jako pełnego miłości ku nam, bądź do samego Serca, i to jako organu ciała lub jako symbolu miłości, przy czym często stosowana jest figura retoryczna pars pro toto (część zastępuje całość). Niekiedy adresatem wezwań są inni ludzie, a nawet aniołowie. Omówmy te formy stylistyczne po kolei.

Wezwania do Jezusa, który ma dobre serce, wyrażają zadumę i podziw dla Jego miłości, a zarazem pokorę z powodu braku naszej odpowiedzi na tę miłość. Przykładem są pieśni: „Błogi czas nam teraz świeci”, „Jezu, gdy patrzę”, „Jezu, miłości Twej”, „Nazareński śliczny kwiecie”, „Serce Twe, Jezu”, „Skądże, Jezu miły”, „Twemu Sercu cześć składamy”, „Witaj nam, witaj”.

Apostrofy do samego Serca mają za przedmiot organ ciała, co się wyraża w nawiązywaniu do rany zadanej włócznią. Przykładami są: „O Serce Boga mego”, „Serce najsłodsze”. Jedna z pieśni zwraca się wprost do samej rany: „Witaj, krynico… najmilsza rano…”.

Jednak często Serce jest symbolem całej osoby Jezusa. Ono jest narzędziem lub znakiem oraz motywem miłości Zbawiciela. Przykłady to: „O Serce Jezusa, u Ciebie schronienia szukamy”, „Serce Twe, Jezu, miłością goreje”, „Serce najsłodsze, Tobie niebo całe”, Z tej biednej ziemi”.

Zdarzają się wezwania kierowane do innych ludzi: „Każda żyjąca dusza”, „Kochajmy Pana”, „Niechaj Serce Jezusowe”, „O niewysłowione szczęście”, „Pójdźmy wszyscy oddać cześć”.

Kilka pieśni ma charakter narracyjny. Opowiadają one o miłości Jezusa, o Jego cierpieniu, a także o niewdzięczności ludzkiej. Odsłaniają tajemnicę Jezusowego Serca. Często z tych relacji wypływa jako wniosek zachęta do wynagrodzenia za grzechy, do nawrócenia i do wzrastania w miłości. Są to: „Miłość nieskończona”, „Przesłodkie jest Serce Jezusa”, „W Sercu Bożym mam”. Niektóre pieśni z opowiadania przechodzą w modlitwę (np. „Niechaj Serce Jezusowe”).

Warto czasem w wolnej chwili zagadnąć w ciszy do śpiewnika lub do modlitewnika z tekstami pieśni i zastanowić się nad ich treścią, aby stały się one prawdziwą modlitwą i zachęciły do odpowiadania miłością na miłość Jezusa, naszego Zbawcy.